W Polsce w 1989 r. istniał wyłącznie jeden prywatny system franchisingowy. Był to franczyzobiorca firmy kosmetycznej Yves Rocher.
Po dwóch latach dołączyły do niego cztery kolejne systemy (w tym pierwszym franczyzodawcą na terenie Polski był Adidas) i od tego czasu stale wzrastała ilość nowych systemów. Najlepszy był rok 2002, w którym rozpoczęło działalność 26 nowych systemów. Obecnie działa na terenie Polski ok. 160 systemów franchisingowych, które skupiają ok. 12 tys. jednostek, co daje średnio 75 jednostek w jednym systemie. Według raportu Profit System na temat franchisingu w Polsce, klasyfikuje nas to powyżej średniej na świecie, która kształtuje się na poziomie 54 jednostek. Przodują pod tym względem Stany Zjednoczone i Japonia, dla których wskaźnik ten wynosi prawie 200 jednostek. Jeśli chodzi o udział jednostek w rynku, to najwięcej franczozobiorców mają sektory z artykułami spożywczymi (32 proc.), odzież i obuwie (12 proc.), usługi dla klientów indywidualnych oraz gastronomia (po 10 proc. udziału). W sumie ich udział w ogólnej ilości jednostek wynosi 64 proc. Cieszyć może także duży udział systemów polskich w ogólnej liczbie. Obecnie istnieje ok. 105 rodzimych franczyzodawców, co stanowi prawie 65 proc. wszystkich systemów. Świadczy to o łączeniu się przedsiębiorców w grupy, aby bardziej efektywnie działać i być bardziej konkurencyjnym na rynku. Tylko 22 proc. systemów jest rozwijanych samodzielnie przez firmy zagraniczne, a 18 proc. przez polskich masterbiorców. Masterbiorca to jednostka, która uzyskuje prawo do rozwoju danej sieci na danym terenie. W tym wypadku chodzi o terytorium Polski. Taka jednostka staje w rzeczywistości franczyzodawcą i jest w pełni odpowiedzialna za rozwój sieci. Głównymi krajami, które rozwijają u nas swoje sieci są Stany Zjednoczone, Francja oraz Niemcy. Firmy z tych krajów rozwinęły w Polsce po 10 systemów.
Tak więc najważniejsze walory franchisingu to uzyskanie znaku handlowego oraz nazwy sieci – czyli ważnych dla przedsiębiorców dobrego imienia i reputacji. Już na starcie przedsięwzięcie zyskuje odpowiedni wizerunek, który jest zazwyczaj znany wśród klientów i ma renomę. Reklama całej sieci franchisowej to dodatkowa promocja. To bardzo ważne, gdyż osoby, które same zdecydowały się rozpocząć działalność gospodarczą będą musiały długo i mozolnie starać się o klientów i budowanie własnego wizerunku. Franczyzobiorca ma ten etap za sobą, a jego zadaniem jest utrzymanie określonego wizerunku. Ważny jest też know how który otrzymuje. Franczyzodawca zazwyczaj pomaga franczyzobiorcom w początkach działalności, w zakupie odpowiedniego sprzętu, w wyborze lokalizacji i niezbędnych szkoleniach. Dostarcza także niezbędnych informacji dotyczących organizacji i prowadzenia całego przedsiębiorstwa, więc w znacznej części przypadków nie jest potrzebne doświadczenie w prowadzeniu działalności. Wystarczy tylko odpowiedni kapitał, zapał i chęć realizacji określonych celów. Franczyzodawca skupia się także na rozwoju, dostarcza więc wszelkiego rodzaju efekty działań podległym osobom prowadzącym biznes pod ich szyldem. Zatem kolejny ważny wydatek już na starcie własnego biznesu zostaje wyeliminowany. Dodatkowo, w wielu przypadkach można liczyć na pomoc przy otrzymaniu kredytu bankowego, w czym dodatkowo wsparciem jest znana marka. Można też liczyć na udzielenie limitu kredytowego na towary i produkty. Jednak wielu z franczyzodawców wymaga odpowiedniego wkładu własnego, który nie może być finansowany z obcych źródeł.
Jednak niestety za markę należy płacić, a w przypadku franchisingu są to często niemałe kwoty. Generalnie opłaty na rzecz franczyzobiorcy składają się z opłaty wstępnej, bieżącej oraz świadczenia na fundusz marketingowy. Opłata wstępna płacona jest jednorazowo za przystąpienie do sieci. Jej wysokość jest bardzo różna. Zależy generalnie od marki sieci, know how, dochodowości oraz uprawnień, jakie się z tym wiążą. Można uzyskać m.in. wyłączność na oferowanie usług na danym terytorium, przez co możemy liczyć na większe przychody, lecz będziemy musieli odpowiednio za to zapłacić. Opłaty bieżące – tzw. royalty – uiszcza się systematycznie i jest to pewna część sprzedaży, zazwyczaj od 3 do 6 proc. Stanowią one wynagrodzenie dla franczyzodawcy za świadczone usługi, takie jak regularne wizyty i doradztwo, szkolenia pracowników, wdrażanie nowych produktów i usług oraz wspólne systemy zakupów. Dodatkowo część sieci pobiera opłaty, które są wykorzystywane na szeroko rozumiany marketing i public relations. Dzięki temu otrzymamy wspólną kampanię i materiały reklamowe, reprezentację na targach, procedury obsługi klientów oraz prezentację oferty i usług na stronach internetowych. Zazwyczaj koszty to około 1 – 3 proc. od wartości sprzedaży, choć w Polsce wykształcił się system w franchisingu dystrybucyjnym, w którym opłaty bieżące i marketingowe są uwzględniane w cenach towarów dostarczanych do franczyzobiorcy. Unika się dzięki temu sporów o wielkość opłat. Franczyza częściowo zniewala. Każda placówka stanowi część większej całości i reprezentuje sieć. Stanowi o jej reputacji i kształtuje wizerunek. Franczyzodawca nie może sobie pozwolić na samowolę podległych jednostek, dlatego rezerwuje sobie prawo do kontroli. Ciągle kontrolowana jest jakość usług i towarów, która składa się na sukces całej sieci. Franczyzobiorca zazwyczaj jest zobligowany do korzystania z określonych źródeł zaopatrzenia, co w pewnych sytuacjach uniemożliwia mu zwiększenie efektywności przedsięwzięcia. Jeśli franczyzodawca będzie popełniał błędy podczas działalności, odbije się to na innych uczestnikach sieci. Jeśli chodzi o wyjście z sieci to także zazwyczaj franczyzodawca rezerwuje sobie prawo do wyrażenia zgody na przejęcie przez inną osobę obiektu, aby mieć pewność, co do statusu nowego członka.
Przed przystąpieniem do franchisingu należy znaleźć rodzaj działalności, który najbardziej odpowiada naszym predyspozycjom i upodobaniom. Po wyborze odpowiednich sektorów należy zbadać odpowiednich franczyzodawców. Warto przystępować do większych sieci, które od dłuższego czasu skutecznie działają. Przystępując do sieci stajemy się jej częścią, a jej dalszy rozwój zależy od jakości managerów kierujących całym przedsięwzięciem. Zdarzają się sytuacje, w których franczyzodawcy skupiają się na zdobywaniu franczyzobiorców i pobieraniu opłaty wstępnej, a nie mają odpowiednich kwalifikacji do kierowania tak dużym organizmem. Należy zawsze pamiętać, że przystępując do sieci nie mamy większego wpływu na jej dalszy rozwój i musimy zaufać innym. Dlatego przed podjęciem decyzji dobrze jest zapytać o plany rozwoju firmy, nie tylko jako całości, ale także w danym rejonie. Oczywiście im bardziej sprawdzony biznes, tym mniejsze ryzyko rozpoczęcia inwestycji, zatem możemy się spodziewać większych opłat za przystąpienie do sieci. Najważniejsze kwestie, na jakie należy zwrócić uwagę podczas wyboru, to przewidywana zyskowność inwestycji, jakość produktu, usługi, jakie ma do zaoferowania franczyzodawca: kształcenie personelu, doradztwo oraz ewentualna inna pomoc. Należy także zwrócić uwagę na ogólny marketing franczyzodawcy oraz na to, jak są wykorzystywane pieniądze z opłat bieżących (na badania i rozwój czy wyłącznie na czerpanie korzyści finansowych z bycia franczyzodawcą). Szczególnie ważny jest moment podpisania umowy.
Umowa franchisingowa powinna być zgodna prawem krajowym, prawem wspólnot europejskich oraz z Europejskim Kodeksem Etycznym Franchisingu. Umowa powinna odzwierciedlać interes członków sieci franchisingowej w ochronie praw własności przemysłowej i intelektualnej franchisodawcy oraz w utrzymywaniu jednolitego wizerunku i reputacji sieci franchisingowej. Wszelkie porozumienia i uzgodnienia dotyczące stosunków franchisingowych powinny być sporządzane w języku urzędowym kraju miejsca siedziby Indywidualnego Franchisobiorcy. Podpisane umowy powinny być niezwłocznie przekazywane indywidualnemu franchisobiorcy. Umowa franchisingowa powinna precyzyjnie określać prawa i obowiązki stron oraz wszelkie inne istotne warunki współpracy.
Niezbędne minimum warunków umowy powinno być następujące:
Uprawnienia przyznane Franchisodawcy oraz Indywidualnemu Franchisobiorcy;
Towary lub usługi, które mają być dostarczone Indywidualnemu Franchisobiorcy;
Obowiązki Franchisodawcy oraz Indywidualnego Franchisobiorcy;
Warunki płatności przez Indywidualnego Franchisobiorcę;
Okres obowiązywania umowy, który powinien być wystarczająco długi aby umożliwić Indywidualnym Franchisobiorcom zamortyzowanie ich wstępnych inwestycji;
Warunki na jakich Indywidualny Franchisobiorca może sprzedać lub przenieść tytuł prawny do działalności franchisingowej;
Postanowienia dotyczące korzystania przez Indywidualnego Franchisobiorcę ze znaków rozpoznawczych Franchisodawcy, nazwy handlowej, znaku towarowego, znaku usługowego oznaczenia sklepu, logo itp.;
Prawo Franchisodawcy do adoptowania systemu franchisingowego do nowych lub zmienionych metod prowadzenia działalności;
Postanowienia dotyczące rozwiązania umowy;
Postanowienia regulujące kwestię zwrotu, w przypadku rozwiązania umowy franchisingowej, wszelkich środków trwałych oraz wartości niematerialnych niematerialnych prawnych należących do Franchisodawcy lub do innej osoby.
Franchising może stać się jednym z czynników pobudzających rozwój gospodarczy w Polsce. Sukces zależy od zdolności i poświęcenia w trakcie używania systemu. Pewne szanse, jakie stwarza franchising przed uczestnikami systemu mogą być w warunkach szczególnie atrakcyjne np. przy trudnościach z pozyskiwaniem kapitału. Zaleta franchisingu, jaką jest możliwość bezkapitałowego rozwoju rynku, wydaje się bardzo istotna. Dla franchisobiorców ograniczenie ryzyka związanego z działalnością w systemie franchisingowym w warunkach polskiej sytuacji rynkowej jawi się jako ważna i atrakcyjna cecha. Ponadto warunkach stosunkowo dużego bezrobocia i konieczności częstej zmiany zawodu, szkolenie dla personelu, które oferują franchisodawcy również przesądza o szczególnej atrakcyjności ofert franchisingowych.
Formuła franchisingu daje większe szanse powodzenia osobom, które nie zajmowały się dotąd żadną działalnością gospodarczą – przede wszystkim ludziom młodym. Franchising może być pomocny w tworzeniu nowych miejsc pracy. Daje on osobom przystępującym do sieci dostęp do opracowanego i sprawdzonego know-how oraz skutecznej koncepcji prowadzenia przedsiębiorstwa, co w ogromnym stopniu ogranicza tworzenie nowego przedsiębiorstwa. Korzystają one z doświadczeń i uznanej marki franchisodawcy. Organizatorzy zapewniają słabe szkolenie. Przyszli franchisobiorcy musza pamiętać, że decyzja o zakupie franchise powinna być rozpatrzona bardzo dokładnie. Może się zdarzyć, że opłaty są wycenione zbyt wysoko lub rynek na oferowane produkty jest mały. Działając pod skrzydłami wielkiej korporacji mamy możliwość uzyskania dostępu do kredytów i korzystniejszych warunków ich udzielania. Upadłość przedsiębiorstwa działającego na zasadzie franchisingu jest bardzo rzadka. Dlatego też nastąpił gospodarczy wzrost franchisingu. W tym celu zostały powołane do życia stowarzyszenia zrzeszające przedsiębiorstwa stosujące w swej działalności franchising. W 1990 roku krajowe stowarzyszenie franchisingowe z krajów UE uzgodniły i wprowadziły w życie Europejski Kodeks Etyczny Franchisingu. Członkowie stowarzyszeń czerpią korzyści z bogatego doświadczenia, pomocy prawnych doradców, banków, konsultantów.
Zastosowanie franchisingu przez polskich przedsiębiorców musi być dokładnie przeanalizowana. Franchising jest korzystny dla gospodarki. Przykład firmy A. Blikle i Spółka a także powodzenie sieci sklepów z kawą „Pożegnanie z Afryką” świadczą, że rozwój w Polsce może odbywać się nie tylko przez zakup zachodniej franchise. Polscy franchisobiorcy nie muszą prowadzić dogłębnych prac studialnych nad rozwiązaniami stosowanymi przez konkurencyjne systemy ze względu na ich minimalną liczbę. Ważne jest przeprowadzenie rachunków symulacyjnych do określenia zysków. Zastosowanie formuły franchisingowej w Polsce mogłoby być sposobem usprawnienia dystrybucji. Mógłby być on również sposobem na ożywienie tradycji działania małych przedsiębiorstw. Standardowe szkolenie towarzyszące franchisingowi mogłoby służyć podniesieniu umiejętności zarządzania polskich przedsiębiorców, które ciągle wydają się niskie.
Franchising rozwija się w Polsce coraz lepiej i jest coraz większą częścią gospodarki. O rozwoju najlepiej świadczy sam termin, który doczekał się już spolszczenia w postaci Franczyza, Franczyzobiorca, Franczyzodawca, itd. Powstało też wiele stron internetowych oraz pierwszy polski portal dotyczący franchisingu www.franchising.info.pl, gdzie zainteresowane osoby mogą znaleźć wszelkie potrzebne informacje, porady prawne, oferty współpracy poszczególnych firm oraz wszelkiego rodzaju wiadomości dotyczące tego tematu. Na rynku ukazał się już ósmy numer dwumiesięcznika „Franchising Info”, który jest ogromnym źródłem informacji na temat tego rodzaju działalności.